• Tá Tú Anseo:
• Baile /
• Foilseacháin /
• Tuarascálacha Bhliantúil /
• Tuarascáil Bhliantúil an Ombudsman 1998

Tuarascáil Bhliantúil an Ombudsman 1998

Caibidil 4 C�sanna Roghnaithe & Saincheisteanna Ginear�lta

C�sanna Roghnaithe & Saincheisteanna Ginear�lta

C�sanna Roghnaithe agus Saincheisteanna Ginear�lta

Roghna�odh na c�sanna agus na saincheisteanna sa chaibidil seo ar an mbonn go bhf�adfadh s� gur d�ol sp�ise ginear�lta iad n� gur d�ol sp�ise iad do chomhlachta� at� ag iarraidh ardchaighde�in riarach�in phoibl� a bhaint amach. Sa r�amhr� a ghabhann le gach c�s d�anaim iarracht, m�s cu�, an pointe dea-chleachtais n� an prionsabal dea-riarach�in a bhaineann leis an gc�s �irithe a lua.

C�sanna Roghnaithe & Saincheisteanna Ginear�lta - An Roinn Gn�tha� S�isialacha, Pobail & Teaghlaigh

AN ST�TSEIRBH�S
An Roinn Gn�tha� S�isialacha, Pobail & Teaghlaigh

Riar�ist� Pinsin Rann�ocaigh Caillte

Ar�s eile, th�inig an cheist a bhaineann le riar�ist� pinsin rann�ocaigh caillte chun cinn le linn 1998. Thar na blianta, t� daoine a bh�onn d�anach lena n-�ilimh ar phinsin rann�ocacha - cib� acu pinsean seanaoise, pinsean scoir n� pinsean baintreachais - ag cailli�int leibh�il shuntasacha riar�ist� pinsin. Suas go dt� 1997, ba � an m�id uasta riar�ist� a bh� � �oc i gc�s �ilimh dh�anaigh n� �oca�ocht i leith tr�imhse suas go s� mh� roimh an �ileamh. Ba � sin a tharla i gcoitinne, is cuma c�n ch�is a bh� leis an �ileamh a dh�anamh go d�anach. Is ceist chasta � seo a bhfuil tuairisc tugtha agam ina leith le tamall de bhlianta, lena n-�ir�tear tuarasc�il ar imscr�d� sonrach a foils�odh i m� Mh�rta 1997. Sa Tuarasc�il Bhliant�il anuraidh, rinne m� tagairt d’fheabhs� ar ch�rsa� sa mh�id is go nd�antar, le h�ifeacht � 1 Ean�ir 1997, an ch�ad 12 mh� de riar�ist� ina n-ioml�ine m�ide cion den iarmh�id a �oc. (D�antar an cion de na riar�ist� tar �is an ch�ad 12 mh� a thabhairt de r�ir sc�la laghdaitheach aistritheach ag tos� ar 50% do Bhliain 2 ag �sli� go dt� 10% do Bhliain 6 agus do bhlianta d� �is sin.) N� bhaineann na socruithe feabhsaithe seo ach amh�in i gc�s ina ndearnadh an t-�ileamh den ch�ad uair tar �is an 1 Ean�ir 1997.
Sa Bhuis�ad a bh� ann i m� na Nollag 1998 chuir an tAire Airgeadais suim �10m ar f�il chun riar�ist� pinsin a �oc go p�irteach le daoine nach bhfuair tairbhe na socruithe feabhsaithe. Measann an Roinn go mbeidh tairbhe le f�il ag n�os m� n� 4,000 duine (lena n-�ir�tear tuairim is 80 duine a bhfuil a gc�sanna � scr�d� agam) �n socr� seo. Is � an leibh�al riar�ist� a �ocfar faoin socr� seo n� 50% den mh�id at� ar f�il faoi na scoruithe feabhsuithe at� i bhfeidhm �n 1 Ean�ir 1997. Ceapaim gur cothrom a r� gur tharla s� seo de thoradh molta� at� � nd�anamh agam don Roinn le tamall anuas. N� hionann � agus toradh id�alach do na daoine lena mbaineann ach is ionann � agus r�iteach p�irteach ar fhadhb an-chasta. Beidh tuarasc�il ar leithligh faoin gceist ghinear�lta seo � foilsi� agam n�os d�ana� i mbliana.
M�-R�omh ar Thaifead �rachais
�ir�tear i nd�ile�il le daoine go cu� d�ile�il leo i gceart agus a bheith c�ramach ach go h�irithe i gc�s ina gcailleann �ilitheoir teideal mar gheall ar an easnamh is l� ar fad.
Fuair fear c�ile an ghear�na� b�s an-�g nuair a bh� s� 28 mbliana d’aois i 1992. Di�lta�odh d� h�ileamh ar Phinsean Rann�ocach Baintr� ar an mbonn nach raibh i dtaifead ioml�n �rachas s�isialach a fir c�ile �agtha ach 155 rann�oc agus go mb�onn g� le 156 rann�oc �octha. Ch�iligh s� i gcomhair an Li�ntais Teaghlaigh Aon-Tuismitheora, a nd�antar t�st�il acmhainne ina leith, ach rinne s� iarratas athuair ar an bpinsean i 1996 mar go raibh s� sin in�octha de r�ir r�ta n�os airde. Di�lta�odh don iarratas sin ar an gc�is ch�anna. Mheas an bhean go raibh an seans ann nach ndearnadh taifeadadh ioml�n ar �rachas s�isialach a fir c�ile �agtha agus, d� bhr� sin, rinne s� gear�n chuig m’Oifig i 1997.
Le linn an c�s a scr�d� ba l�ir gurbh � an bhliain ba th�bhachta�, i dtaca le taifead �rachais sh�isialaigh an fhir c�ile �agtha, n� an bhliain 1984/85. De r�ir thaifid na Roinne taifeadadh i dtosach b�ire go raibh 21 rann�oc �octha aige sa bhliain sin ar an mbonn gur scoir s� d’fhosta�ocht ar an 24 L�nasa 1984. Nuair a rinne an Roinn f�in imscr�d� athuair ar an gc�s i 1996, ghlac s� leis gur scoir an fear c�ile d’fhosta�ocht, le f�rinne, ar an 7 Me�n F�mhair 1984. Ach n�or leasaigh an Roinn a thaifead �rachais chun an m�id sin a chur san �ireamh agus di�lta�odh don iarratas ar�s. Nuair a chuir m’fhoireannsa an bot�n in i�l don Roinn ghlac s� leis l�ithreach go raibh bot�n d�anta aici, leasaigh s� an taifead �rachais agus thug an pinsean le h�ifeacht � 1992. �ocadh riar�ist� �1,829 leis an ngear�na� (is � sin an difr�ocht idir an pinsean agus an li�ntas a bh� � �oc cheana f�in) agus tugadh c�iteamh �97 di freisin.

C�sanna Roghnaithe & Saincheisteanna Ginear�lta - Na Coimisin�ir� Ioncaim

Na Coimisin�ir� Ioncaim

Tiarna� Tal�n Neamhch�naitheacha - Asbhaint� C�nach

�ir�tear i nd�ile�il le daoine go cothrom glacadh leis nach ceart rialacha agus rialach�in a chur i bhfeidhm ar shl� chomh neamh-shol�btha n� chomh dian sin go gcrutha�tear �agothroime. D’aithin na Coimisin�ir� Ioncaim an m�id sin ina bhfreagra deiridh ar ch�s a bhain le tion�nta n�rbh eol di gur cheart di a bheith ag coinne�il siar c�nach � ch�os a bh� � �oc aici le tiarna tal�n neamhch�naitheach.
�n mbliain 1969 i leith ceangla�tear le dl� c�nach na h�ireann gur ceart do dhuine, a �ocann c�os le tiarna tal�n neamhch�naitheach, c�in ioncaim a asbhaint de r�ir an r�ta chaighde�naigh as an ioncam comhl�n c�osa agus an asbhaint a thabhairt do na Coimisin�ir� Ioncaim. Baineann an cine�l seo c�nach coinne�la le maoin a ligtear ar c�os ar bhonn c�naitheach agus ar bhonn tr�cht�la araon. N� raibh eolas d� laghad ag an ngear�na�, d�la an chuid is m� daoine is d�cha, faoin bhfor�il sin. Go luath sa bhliain 1998, fuair s� amach go bhf�adfadh s� go mbeadh s� i dteideal faoisimh c�nach ioncaim ar ch�os a bh� �octha aici agus rinne s� iarratas chuig an gCigire C�nach ar an bhfaoiseamh sin. Chuir an Cigire in i�l di go raibh s� i dteideal ais�oc c�nach a fh�il i leith c�osa a bh� �octha do na blianta 1996/7 agus 1997/8 agus gurbh � m�id ioml�n an ais�oca n� �265. Chuir an Cigire in i�l di freisin, �fach, gur cheart go mbeadh s� (an tion�nta) ag coinne�il c�nach siar �n gc�os a bh� s� � �oc � tharla go raibh c�na� ar an tiarna tal�n lasmuigh den st�t. I gc�s nach gcoinn�tear siar an ch�in sin, dlitear den tion�nta an ch�in a �oc in ionad an tiarna tal�n. D� r�ir sin, d’inis an Cigire don ghear�na� go raibh fiacha �801 uirthi do na blianta 1996/7 agus 1997/8 rud a chiallaigh, tar �is an foiseamh c�nach a bh� dlite di thairis sin, gurbh � m�id glan na bhfiacha n� �536.
Ina dhiaidh sin rinne an bhean gear�n chuig m’Oifigse ar an mbonn go raibh cinneadh an Chigire �agothrom agus ar an mbonn, freisin, n�r mh�nigh an Cigire go hioml�n an bonn leis an gcinneadh. I dtaca leis an gc�ad phointe at� luaite, mheas s� nach raibh s� r�as�nach go bpion�s�fa� ise mar gheall ar a haineolas ar phonc mionsonraithe dl�; agus, i dtaca leis an dara pointe at� luaite, d�irt s� nach raibh s� soil�ir �n mbileog eolais faoin �bhar - nach bhfaca s� go dt� go raibh an teagmhas seo thart - go mb�onn dliteanas ar an tion�nta i gc�s nach gcoinn�onn s� n� s� c�in siar � na h�oca�ochta� c�osa. Cuireadh le h�bhar �ag�ra an ghear�na� � tharla gur tugadh an faoiseamh ioml�n c�nach, ar ch�os a bh� �octha, d� deirfi�r a raibh an teach ar c�os ag an ngear�na� i gcomhph�irt l�i agus a raibh iarratas d�anta ag an am c�anna agus a thug an t-eolas c�anna. Ina bhfreagra ar an ngear�n, chinn na Coimisin�ir� Ioncaim ar an �536 a bh� gan �oc a tharscaoileadh ar an bhforas gur shoil�ir n�rbh eol don ghear�na� go raibh ceanglas ann maidir le c�in a bhaint as na h�oca�ochta� c�osa agus freisin � tharla go gcuirfeadh �oc na c�nach ualach airgeadais uirthi. Bh� s� sin go l�ir ag brath ar an ngear�na� do chomhl�onadh an cheanglais c�nach ina dhiaidh sin - le f�rinne, fuair s� c�ir�ocht ionad�il sular r�it�odh an c�s.
C� go raibh m� s�sta le toradh deiridh an ch�is seo, arda�tear ann an tsaincheist ghinear�lta i dtaobh an bhfuil s� r�as�nach a bheith ag s�il go ngn�omh�idh gn�th-thion�nta� c�naitheacha i gc�il bailitheoir� c�nach i gc�s tiarna� tal�n neamhch�naitheacha. Tuigim go bhf�adfadh s� go bhfuil bail�ocht ag an bhfor�il seo i gc�s ligean le heagra�ochta� tr�cht�la n� gn�. Ach an bhfuil s� r�as�nach a bheith ag s�il go mbeadh eolas ag tion�nta c�naitheach, a d’fh�adfadh a bheith sean n� gan m�r�n taith� ar ch�rsa� c�nach, ar cheanglas den s�rt seo n� go mbeadh s� n� s� in ann d�ile�il leis an gcine�l seo ceanglais? Le f�rinne, d’fh�adfadh s� nach eol do thion�nta� go bhfuil “gn�th�it chonaithe an tiarna tal�n lasmuigh den St�t” (is leagan cainte teicni�il � sin a �s�idtear sa dl�). Is ceisteanna iad sin a d’fh�adfa� a chur san �ireamh in aon athbhreithni� ar an reachta�ocht reatha.

C�sanna Roghnaithe & Saincheisteanna Ginear�lta - Comhairle Chontae na M�

�DAR�IS �ITI�LA
Comhairle Chontae na M�

R�-�oca�ocht Iasachta Tith�ochta

Mar gheall ar dhroch-chumars�id inmhe�nach lean Comhairle Chontae na M� d’ais�oca�ochta� iasachta a bhaili� ar feadh 22 mh� tar �is an iasacht a bheith �octha go hioml�n.
Fuair an gear�na�, ar pinsin�ir anois �, iasacht tith�ochta �2,500 i 1981. Bh� an iasacht le hais�oc thar thr�imhse 15 bliana de r�ir r�ta sheasta �is 12.5%. Bh� deireadh le t�arma na hiasachta i 1996. I m� Ean�ir 1998, ghlaoigh an gear�na� ar an gComhairle le fiafra� a dh�anamh i dtaobh an iasacht a fhuascailt agus cuireadh in i�l d� go raibh a chuntas �octha go hioml�n � Mh�rta 1996. Fuair s� amach freisin, �fach, gur lean ais�oca�ochta� tr� ord� seasta bainc ar aghaidh le linn an 22 mh� ina dhiaidh sin agus go raibh �683 r�-�octha aige thar shuim na hiasachta. D’ais�oc an Chomhairle an r�-�oca�ocht leis ach dhi�ltaigh s� �s a �oc ar an r�-�oca�ocht a bh� faighte aici. Ag an bpointe sin rinne s� gear�n chuig m’Oifigse faoin tsl� inar dh�ile�il an Chomhairle lena ch�s, � r� n�r chuir s� in i�l d� go raibh an iasacht �octha, nach raibh aon r�itis iasachta eisithe aici agus go bhfuair s� tairbhe as an r�-�oca�ocht a bh� d�anta aige ach go raibh s� ag di�lt� aon �s a �oc leisean.
Tar �is dom an c�s seo a scr�d�, ba chos�il nach raibh aon n�s imeachta inmhe�nach foirmi�il ag an gComhairle chun tuairisci� a dh�anamh idir an Rann�g Iasachta� Tith�ochta agus an Rann�g Chuntas rud a d’fh�g n�rbh eol don Rann�g Iasachta� gur lean ais�oca�ochta� ar aghaidh ar feadh i bhfad tar �is an iasacht a bheith ais�octha. Ba � an t-easnamh sin ba mh� ba ch�is leis an mainneachtain teacht ar an r�-�oca�ocht n�os t�isce. Mheas m�, �fach, nach raibh an mille�n ar fad ar an gComhairle mar go raibh a fhios ag an ngear�na� go mairfeadh an iasacht ar feadh thr�imhse sheasta 15 bliana agus gur lean na hais�oca�ochta� � tharla n�r chealaigh seisean an t-ord� seasta lena bhanc. Sa ch�s seo d’aontaigh an Chomhairle �oc as na t�ill� bainc a bh� ann ag �ir� as an ord� seasta sa tr�imhse 22 mh�. Mheas m� gur toradh r�as�nach � sin ar an gc�s.
Chuir an Chomhairle in i�l dom, i dtaca le pointe n�os forleithne, go raibh for�lacha an Achta um Chreidmheas do Thomhalt�ir�, 1995, lena nd�antar for�il maidir le r�itis bhliant�la iasachta a eisi�int d’iasacht�ir� - agus a th�inig i bhfeidhm d’�dar�is �iti�la ar an 1 Me�n F�mhair 1997 - � gcomhl�onadh aici anois. Ina theannta sin, d�irt an Chomhairle go raibh iarracht � dh�anamh aici, i gcomhairle le comhairl� eile agus leis an mBord Seirbh�s� R�omhaire Rialtais �iti�il, a c�rais tuairiscithe airgeadais a fheabhs�.
D’iarr m� ar an gComhairle seice�il a dh�anamh le f�il amach ar tharla aon ch�sanna eile ina raibh r�-�oca�ochta� d�anta ag cliaint den s�rt seo. Tar �is an tseice�il sin a dh�anamh, fuair an Chomhairle amach go raibh s� chuntas eile ann inar lean ais�oca�ochta� iasachta ar aghaidh tar �is an iasacht a bheith �octha go hioml�n. Bh� na m�ideanna r�-�octha sa r�imse �116 go �424; i gc�s amh�in, lean na hais�oca�ochta� ar aghaidh, gan gh�, ar feadh tr�imhse is faide n� dh� bhliain. Thug an Chomhairle ais�oc ioml�n do na cliaint sin agus mhol s� d�ibh a n-orduithe seasta bainc a cheal�.
Ba �bhar imn� dom go bhf�adfadh s� go mbeadh an fhadhb seo ann i gc�s �dar�s �iti�il eile, go h�irithe iad sin a raibh c�rais tuairiscithe airgeadais acu ar aon dul le c�ras Chomhairle Chontae na M�. D� bhr� sin, d’iarr m� ar an Roinn Comhshaoil agus Rialtais �iti�il an fhadhb seo, a d’fh�adfadh a bheith ann, a chur in i�l do gach �dar�s �iti�il. D’aontaigh an Roinn le m’iarraidh agus chuir s� an sc�ala in i�l do gach �dar�s �iti�il. Is mian liom a fh�il amach, �fach, ar tharla an fhadhb seo in �dar�is �iti�la eile. D� bhr� sin, t� t�s curtha agam le himscr�d� faoin �bhar tr� leas a bhaint as mo chuid cumhachta� faoi Alt 4 den Acht Ombudsman, 1980, lena gcumasa�tear dom an t-�bhar a imscr�d� ar mo thionscnamh f�in (gan aon ghear�n ar leith a bheith faighte agam).

C�sanna Roghnaithe & Saincheisteanna Ginear�lta - Comhairle Chontae na hIarmh�

Comhairle Chontae na hIarmh�
Ceart ar Achomharc Plean�la Caillte

N� m�r do chomhlachta� poibl� c�ram ar leith a ghlacadh lena chinnti� nach gceiltear cearta reacht�la ar dhaoine mar gheall ar mhainneachtain n� neamhghn�omh �igin de chuid an chomhlachta. Sa ch�s seo, ceileadh a ceart reacht�il ar an ngear�na� chun achomharc a dh�anamh maidir le cinneadh plean�la chuig an mBord Plean�la mar gheall ar mhainneachtain de chuid Chomhairle Chontae na hIarmh�.
Bh� ag�id d�anta ag Bean U� H. leis an gComhairle maidir le dh� fhorbairt bheartaithe ar leithligh ag monarcha gar d� teach f�in. Ba � a bh� sna forbairt� beartaithe n� (1) m�ad� ar fhoirgneamh na monarchan, agus (2) crann t�g�la a chur in airde. In am tr�tha, dheonaigh an Chomhairle cead plean�la don d� fhorbairt. C� gur chuir an Chomhairle a cinneadh in i�l do Bhean U� H. maidir leis an m�ad� ar an monarcha, n�or chuir s� in i�l di a cinneadh i dtaca le cead a thabhairt chun crann t�g�la a chur in airde. Faoin am a fuair s� an t-eolas i dtaobh an chinnidh sin, bh� an tr�imhse reacht�il chun achomharc a dh�anamh leis an mBord Plean�la (an bord neamhsple�ch achomharc plean�la) caite. D� bhr� sin bh� an deis caillte ag Bean U� H. achomharc a dh�anamh i gcoinne an cheada chun an crann t�g�la a chur in airde. (Rinne s� achomharc chuig an mBord Plean�la i nd�il leis an gcead chun m�ad� a dh�anamh ar fhoirgneamh na monarchan.) � tharla go ndearna s� ag�id leis an gComhairle i nd�il leis an iarratas faoin gcrann t�g�la, bh� oibleag�id reacht�il ar an gComhairle f�gra a thabhairt di, laistigh de thr� l� oibre, faoina cinneadh chun an cead a dheon�.
De r�ir an scr�daithe a rinne m�, taispe�nadh gur shraith earr�id� riarach�in laistigh den Chomhairle ba ch�is leis an mainneachtain an cinneadh, gur ceada�odh an crann t�g�la a chur in airde, a chur in i�l do Bhean U� H. - agus do dhaoine eile a rinne ag�id i gcoinne na forbartha beartaithe. Ag an am a rinneadh na cinnt� plean�la n� raibh c�ras r�omhairithe riarach�in plean�la ag gini�int, n� ag eisi�int, f�gra faoin gcinneadh go huathoibritheach do gach duine a raibh ag�id d�anta acu; chun � sin a dh�anamh bh� g� le hidirghabh�il l�imhe ag foireann na Comhairle. � shin i leith, t� uasghr�d� d�anta ag an gComhairle ar a c�ras r�omhaire agus d�antar f�gra� faoi chinnt� plean�la a eisi�int go huathoibritheach anois chuig gach duine a dh�anann ag�id.
Ba � an gear�n a bh� ag Bean U� H., le f�rinne, n� gur cheil an Chomhairle a ceart uirthi chun achomharc a dh�anamh leis an mBord Plean�la. C� gur chuir an Chomhairle feabhas ar a cuid c�ras mar gheall ar an ngear�n, b’eol dom gur bheag an s�l�s an m�id sin don ghear�na�. C� go bhfuil oibleag�id, de r�ir an dl�, ar an gComhairle a cinneadh maidir le hiarratas plean�la a chur in i�l do dhaoine a dh�anann ag�id ina leith, n� dh�antar socr� sa dl� maidir le pion�s n� s�samh i gc�s ina mainn�onn an Chomhairle a dualgas a chomhl�onadh. Mheas m�, d� ainneoin sin, gur ceart don Chomhairle bearta �igin a dh�anamh chun maol� a dh�anamh ar an tionchar dochrach ar Bhean U� H., rud a bhain le mainneachtain na Comhairle a hoibleag�id reacht�il a chomhl�onadh. Le linn moladh a dh�anamh don Chomhairle gur ceart di machnamh den s�rt sin a thabhairt don �bhar, tharraing m� a haird ar ch�s eile a bh� an-chos�il leis an gc�s seo (a bhain le h�dar�s �iti�il eile) agus a ndearna m’Oifig imscr�d� ina leith agus a luadh i dTuarasc�il Bhliant�il 1994. Sa ch�s sin mhol m’Oifig s�samh airgid i leith cailleadh ceart reacht�il ag na gear�naithe agus d’fhonn iad a ch�iteamh as an am a caitheadh, agus as na hiarrachta� a rinneadh, le linn a bheith ag d�ile�il leis an gComhairle a bh� i gceist.
Ba � freagra na Comhairle n� n�r cheap an Bainisteoir gur chu�, in imthosca uile an ch�is, �oca�ocht a thabhairt don duine i gceist. Mheas mise n�r leor an freagra sin agus n�r chuir s� san �ireamh an t-imscr�d� at� luaite thuas agus a tuairisc�odh i dTuarasc�il Bhliant�il 1994. Nuair nach bhfuair iarraidh eile ar an gComhairle, chun a seasamh a athr�, aon mhalairt tuairime, chinn m� ar an ngear�n a imscr�d� faoi n�sanna imeachta foirmi�la an Achta Ombudsman. Bh� cinneadh an imscr�daithe sin comhchos�il leis an staid fhirici�il at� luaite anseo thuas. Mhol m� don Chomhairle leithsc�al i scr�bhinn a chur chuig Bean U� H. agus c�iteamh �500 a �oc l�i as cailleadh a cirt reacht�il chun achomharc a dh�anamh agus as an am a caitheadh agus as an iarracht a rinneadh le linn a gear�n a dh�anamh. Ghlac an Chomhairle leis na molta� sin agus rinne siad beart d� r�ir.
Bheinn ag dr�im leis go gcuirfidh comhlachta� poibl� san �ireamh na prionsabail ghinear�lta a �ir�onn as imscr�d� a nd�antar tuairisc ina leith agus go gcuirfidh siad na prionsabail sin i bhfeidhm aon uair is cu� sin. B�onn pr�iseas fada ag baint le himscr�d� Ombudsman agus caitear cuid mh�r acmhainn� ina leith. N� ceart gur g� an pr�iseas imscr�daithe a dh�bl� i gc�s inarb ionann na f�ric� agus na himthosca, i gcoitinne, agus iad sin ab �bhar d’imscr�d� cheana f�in. Is �bhar d�om� � gur chinn Comhairle Chontae na hIarmh� gan glacadh leis an loighic sin agus n� raibh an dara rogha agam ach an c�s seo a imscr�d� faoin Acht Ombudsman.

C�sanna Roghnaithe & Saincheisteanna Ginear�lta - Comhairle Chontae Dh�n na nGall

Comhairle Chontae Dh�n na nGall
Deontas Tith�ochta a Di�lta�odh - Imr�iteach C�nach Conraitheora

Cialla�onn d�ile�il go cu� le daoine d�ile�il leo go h�ogaireach tr� aird a thabhairt, mar shampla, ar a n-aois agus ar a gcumas chun rialacha casta a thuiscint. Cialla�onn d�ile�il go cothrom le daoine glacadh leis nach ceart rialacha a chur i bhfeidhm ar bhealach neamh-shol�btha i gc�s ina mbeadh s� sin ina ch�is le h�agothroime. Arda�onn an gear�n seo a leanas, i gcoinne Chomhairle Chontae Dh�n na nGall, saincheisteanna maidir leis an d� r�imse sin.
Bh� an tUas. B. os cionn ocht� bliain d’aois nuair a rinne s� iarratas ar Dheontas Deisi�ch�n Riachtanach i m� Mh�rta 1995. Ba � �12,200 an costas measta do na deisi�ch�in riachtanacha ar a theach agus ba � �3,300 m�id an deontais a mbeif� ag s�il leis. I m� Mheithimh 1995 scr�obh an Chomhairle chuig an Uas. B. lena r� gur ceada�odh a iarratas agus go raibh cead aige t�s a chur leis na hoibreacha. D�irt an Chomhairle, �fach, nach mbeadh s� in ann an deontas a �oc go gdt� go mbeadh na hoibreacha cr�ochnaithe agus go dt� go mbeadh sonra� faighte aici faoi teastas imr�itigh c�nach an chonraitheora (C2). � chreidi�int go sol�thr�fa� an C2, d’iarr an tUas. B. ar a chonraitheoir t�s a chur leis an obair agus in am tr�tha, i m� Feabhra 1996, dheimhnigh innealt�ir de chuid na Comhairle gur cr�ochna�odh na hoibreacha go s�s�il. Ach n� raibh uimhir C2 an chonraitheora tugtha don Chomhairle ag an Uas. B. agus choinnigh an Chomhairle an deontas siar le linn d�ibh fanacht leis an uimhir sin a fh�il. D�irt an tUas. B. gur roghnaigh s� an conraitheoir �irithe sin mar go raibh aithne mhaith air go h�iti�il agus, de r�ir a thuairime, go raibh conartha� Comhairle curtha i gcr�ch aige roimhe sin. N� raibh an tUas. B. in ann a thabhairt ar an gConraitheoir a uimhir C2 a chur ar f�il agus, d� bhr� sin, bh� s� i s�inn a mh�id a bhain leis an gComhairle. I m� Mhe�n F�mhair 1996 rinne nia an Uas. B. gear�n thar a cheann chuig m’Oifig.
Mar fhreagra ar an ngear�n, d�irt an Chomhairle gur �irigh an di�lt� chun an deontas a �oc as fhor�il �irithe sna rialach�in lena riala�tear an sc�im dheontas. De r�ir na for�la sin, n� �ocfar deontas mura nd�antar sonra� faoin gconraitheoir a fhosta�tear don obair a thabhairt don Chomhairle agus n� m�r a bheith san �ireamh sna sonra� sin, inter alia, uimhir agus d�ta �agtha deimhnithe imr�itigh c�nach arna eisi�int ag an Ard-Bhailitheoir. Ba � seasamh na Comhairle n� nach bhf�adfadh s� an deontas a �oc d’�agmais an C2. De r�ir an eolais a bh� ar f�il, mheas m� n�rbh � an tUas. B. ba ch�is, go pr�omha, leis an deacracht faoi C2 an chonraitheora. Ina theannta sin, ag f�achaint d� aois, agus � chur san �ireamh nach mb�onn f�or-rogha ag daoine faoin tuath in �irinn i dtaca le conraitheoir t�g�la a roghn�, mheas m� go raibh seasamh na Comhairle measartha neamh-shol�btha.
Le blianta beaga anuas, gn� den chuid is m� deontas tith�ochta is ea an ceanglas chun sonra� a thabhairt ar aird i dtaobh an st�dais imr�itigh c�nach at� ag conraitheoir. Le f�rinne, is cos�il gur rud r�as�nach � sin. Ag �ir� as roinnt gear�n eile at� faighte agam le c�pla bliain anuas, t� �bhar amhrais agam faoin tsl� ina gcuirtear an ceanglas seo i bhfeidhm (f�ach anseo th�os). Sa ch�s seo, �fach, chinn m� ar fhiosr� a dh�anamh faoi rogha �irithe. Le hAlt 38 d’Acht na dTithe, 1966, d�antar for�il go bhf�adfaidh an tAire Comhshaoil (le toili� an Aire Airgeadais) �oc deontais a chead� i gc�s iarratas�ra a ghn�omhaigh de mheon mac�nta d’ainneoin n�r comhl�onadh ceanglas de chuid na sc�ime deontais. Ar mholadh a fh�il uaim, chuaigh an Chomhairle chuig an Roinn Comhshaoil lena h�dar� a fh�il chun an deontas a �oc. Nuair a dhi�ltaigh an Roinn an t-�dar� sin a thabhairt, rinne m� f�in teagmh�il l�i go d�reach agus d’iarr m� uirthi athbhreithni� a dh�anamh ar an gcinneadh sin. Chuir m� na point� seo a leanas i l�thair na Roinne:
• ba l�ir go raibh an tUas. B. measartha sean agus nach raibh aon taith� aige roimhe sin leis an sc�im;
• nuair a th�inig deacrachta� faoin C2 chun cinn i dtosach, is � sin roimh thos� na n-oibreacha, chuir an tUas. B. an m�id sin in i�l don Chomhairle agus d’iarr comhairle faoi conas d�ile�il leis;
• bh� c�is mhaith ag an Uas. B. chun a chreidi�int go raibh gn�tha� c�nach an chonraitheora in ord mar gur chreid s� go raibh obair d�anta aige don Chomhairle f�in;
• chuir an Chomhairle in i�l don Uas. B. (i m� Mheithimh 1995) go bhf�adfadh s� lean�int ar aghaidh leis an obair, c� nach raibh C2 an chonraitheora faighte aige f�s;
• ba chos�il gur thug an conraitheoir m�threoir don Uas. B. agus go mbeadh caillteanas airgeadais suntasach aige anois;
• d’fh�adfadh s� go bhfuil locht ar an gceanglas chun uimhir C2 a chur ar f�il sa mh�id nach f�idir leis an iarratas�ir seasamh c�nach an chonraitheora a fh�or� leis na Coimisin�ir� Ioncaim.
Sa deireadh, d’aontaigh an Roinn toili� na Roinne Airgeadais a lorg chun an deontas a �oc. Ar an drochuair, thug an Roinn Airgeadais freagra di�ltach � r� gur faoin iarratas�ir ar dheontas at� s� a chinnti� go bhfuil gn�tha� c�nach an chonraitheora in ord agus go mbainfeadh aon mhaol� ar an seasamh sin d’oibri� na gceanglas imr�itigh c�nach i gcoitinne. � tharla gur ceapadh gur fhreagra m�-r�as�nach � sin, agus go mb’fh�idir nach raibh s� bunaithe ar thuiscint ioml�n ar na f�ric� go l�ir, d’iarr m� ar an Roinn Airgeadais athbhreithni� a dh�anamh ar a seasamh. Le linn an iarraidh sin a dh�anamh, leag m� amach na f�ric� agus na harg�int� i bhfabhar gn�omh� ar shl� shol�btha mhe�ite de r�ir imthosca an ch�is �irithe. D�irt m� go soil�ir nach raibh ar intinn agam go mbainf� ar bhealach ar bith de na bearta imr�itigh c�nach. D’aontaigh an Roinn Airgeadais ansin, in imthosca an ch�is �irithe, go bhf�adfa� deontas a �oc leis an Uas. B.
Tuairim
Ag f�achaint do na tuairim� a luaigh m� ag an t�s faoi dh�ile�il le daoine go cu� agus go cothrom, n� m�r dom a lua go raibh orm pl� a dh�anamh le tr� chomhlacht phoibl� �ags�la, thar thr�imhse 19 m�, d’fhonn toradh a fh�il a bh� bunaithe ar shol�bthacht agus ar chiall chom�nta. I bhfianaise sheasamh tosaigh na gcomhlachta� sin go gcaitear clo� leis an dl� go hioml�n is fi�, b’fh�idir, breathn� ar cad a cheangla�tear leis an dl� d�ir�re.
�ir�onn ceist shonra� imr�itigh ch�nach an chonraitheora as Rialach�in na dTithe (Deontais do Dhaoine M�chumasaithe agus do Dheisi�ch�in Riachtanacha), 1993. Go praitici�il, is cos�il go n-oibr�tear an fhor�il seo ar shl� a theoranna�onn �oc na ndeontas do ch�sanna ina bhfuil C2 ag an gconraitheoir. N� heol dom aon fhor�il a bheith sa dl� pr�omha iomchu� a �dara�onn an cine�l sin sriantachta. Ar aon chuma, is � at� leagtha s�os sna Rialach�in n� nach m�r ainm, seoladh, uimhir thagartha c�nach, ceantair c�nach an chonraitheora agus uimhir agus d�ta �agtha deimhnithe �daraithe � na Coimisin�ir� Ioncaim... n� deimhnithe imr�itigh c�nach arna eisi�int ag na Coimisin�ir� Ioncaim ... a chur ar f�il.
Is fi� machnamh a dh�anamh freisin i dtaobh chusp�ir forioml�n na bhfor�lacha imr�itigh c�nach � thaobh riaradh na ndeontas seo de. In �r�id an Bhuis�id i 1986 d'fh�gair an tAire Airgeadais, i gcomhth�acs beart chun cur i gcoinne imghabh�il c�nach, go gcaithfeadh conraitheoir a bheadh i mbun oibre faoin Sc�im Dheontas Feabhs�ch�n T� a uimhir ch�nach a chur ar f�il. Is l�ir gurbh � a bh� ar intinn n� cur i gcoinne imghabh�il c�nach. Ach n� dhearnadh soil�iri� riamh, ag an tr�th sin n� aon uair d� �is, ar an r�as�n� a bhain leis na bearta a tugadh isteach. Is ar �igean a bh� ar intinn pion�s a chur ar iarratas�ir� ar dheontais a fhosta�onn conraitheoir�, de thaisme b’fh�idir, nach bhfuil a gcuid gn�tha� c�nach in ord. Is � a tharla�onn d�ir�re nuair a bh�tear ag d�ile�il le conraitheoir� n� nach f�idir le hiarratas�ir ar dheontas, sa chomhth�acs seo, a thabhairt ar chonraitheoir ligean d� n� di C2 a fheice�il agus nach bhfuil aon sl� aige n� aici seice�il a dh�anamh i dtaobh st�das c�nach an chonraitheora. Nach cos�il gur d�ich� gurbh � a bh� beartaithe n� conraitheoir� “r�g�nta” a bhraith seachas pion�s a chur ar iarratas�ir� ar dheontais? (T� for�lacha ar leithligh ann chun a chinti� go dteoranna�tear deontais do na hiarratas�ir� sin a bhfuil a gcuid gn�tha� c�nach f�in in ord.)
Is � at� i gceist anseo n� m� t� pion�is le forchur le rialach�in ansin caithfidh �dar� soil�ir a bheith ann chun an rialach�n a dh�anamh agus caithfidh sprioc beartaithe an phion�is a bheith chomh soil�ir c�anna.

C�sanna Roghnaithe & Saincheisteanna Ginear�lta - Comhairle Chontae Bhaile �tha Cliath Theas

Comhairle Chontae Bhaile �tha Cliath Theas
Ceart chun Tairiscint a dh�anamh i nGaeilge

De bharr gear�in i gcoinne Chomhairle Chontae Bhaile �tha Cliath Theas, th�inig ceisteanna suimi�la chun cinn maidir leis an gceart chun an Ghaeilge a �s�id le linn tairiscint a dh�anamh i bpr�iseas a riala�tear le treoir an Aontais Eorpaigh (AE) maidir le f�il phoibl�.
I m� Ean�ir 1997 bh� an Chomhairle ag ceannach innealra ar mh� a chostas n� an tairseach chun cr�ocha Threoir an AE maidir le Sol�thairt�. B’ionann sin is a r� go mbeadh an pr�iseas tairisceana faoi rial� na Treorach agus go raibh oibleag�id ar an gComhairle an t-�bhar a fh�gairt in Iris Oifigi�il an Aontais Eorpaigh. Chomh maith leis sin, rinneadh f�gra�ocht sna nuacht�in n�isi�nta in �irinn. Shonraigh an Chomhairle gur ceart tairiscint� a chur isteach i mB�arla. Nuair a theastaigh � shol�thr�ir �irithe a thairiscint a chur isteach i nGaeilge, d’inis an Chomhairle d� n�rbh fh�idir sin a dh�anamh mar nach bhfuil an Ghaeilge ar theangacha oifigi�la an AE agus go bhfuil socr� sa Treoir maidir le tairiscint a dh�anamh i gceann amh�in n� n�os m� de na teangacha oifigi�la. Ba �bhar �ag�ra an m�id sin don sol�thr�ir sa mh�id gurbh ionann � agus an Ghaeilge a eisiamh �n bpr�iseas tairisceana a bh� � oibri� ag comhlacht poibl� �ireannach agus, i gc�s an ceart a bheith ag an gComhairle, go mbeadh feidhm ag an eisiamh sin i gc�s gach uile chomhlacht poibl� a thagann faoi r�ir na Treorach.
Ina freagra ar an ngear�n a bh� d�anta ag an sol�thr�ir, d�irt an Chomhairle go raibh comhairle faighte aici � Oifig Choimisi�n na hEorpa i mBaile �tha Cliath nach bhf�adfa� glacadh le tairiscint� ach amh�in i gceann amh�in n� n�os m� (mar a bh� sonraithe san fh�gra ag lorg tairiscint�) de theangacha oifigi�la an Aontais Eorpaigh. Ba � ab �ifeacht leis sin n� aon teanga (agus an Ghaeilge san �ireamh), nach teanga oifigi�il �, a eisiamh.
Mheas m� n�r gh� gur sheasamh ceart an seasamh sin. Is cinnte go gceangla�tear leis an Treoir go gcaithfidh an f�gra san Iris Oifigi�il a bheith i gceann amh�in de na teangacha oifigi�la agus go bhf�adfar tairiscint� a dh�anamh i gceann amh�in ar a laghad de na teangacha oifigi�la (mar a shonra�tear). Mheas m�, �fach, nach dtoirmisceann an Treoir glacadh le tairiscint i dteanga eile chomh fada is a gcomhl�ontar ceanglais na Treorach thairis sin. � tharla go raibh an Chomhairle Chontae ag brath ar chomhairle � Choimisi�n na hEorpa chinn m� ar a iarraidh ar an Ombudsman Eorpach, an tUas. Jacob S�derman (ag a bhfuil dl�nse sa r�imse seo), an cheist a th�g�il leis an gCoimisi�n. Tar �is an t-�bhar a bhreithni� tuilleadh, d’aontaigh an Coimisi�n nach raibh an chomhairle a tugadh don Chomhairle Chontae ioml�n agus ghlac s� le mo thuairimse i.e. nach bhfuil aon n� sa Treoir chun cosc a chur ar chomhlacht poibl� glacadh le tairiscint� i dteanga eile, Gaeilge n� Bascais mar shampla, ar choinn�oll nach bhfuil ceanglas ann go mbeidh tairiscint� sa teanga eile sin.
Is � an tuairim at� agam faoin �bhar seo n� c� go mbaineann an Treoir le cur chun cinn an mhargaidh inmhe�naigh, n� g� go nd�anfadh s� sin dochar do bhearta n�isi�nta chun teangacha, nach teangacha oifigi�la an AE iad, a chur chun cinn agus a urram�. Chuir m� an toradh seo in i�l don Roinn Comhshaoil & Rialtais �iti�il agus d’iarr m� orthu a chinnti� go gcuirf� �dar�is �iti�la agus comhlachta� iomchu� eile ar an eolas ina thaobh. Chuir an Roinn sin in i�l dom d� �is sin gur eisigh s� ciorcl�n faoin �bhar i m� na Samhna 1998. Chuir m� an c�s in i�l don Roinn Airgeadais freisin agus d’iarr m� uirthi an toradh a chur in i�l do chomhlachta� poibl� i gcoitinne.
Nochtar tuairim� eile i dtaobh cheist ghinear�lta an tsol�thair seirbh�s� i nGaeilge ag deireadh na caibidle seo.

C�sanna Roghnaithe & Saincheisteanna Ginear�lta - Bord Sl�inte an Oirthuaiscirt

BOIRD SL�INTE
Bord Sl�inte an Oirthuaiscirt

M�-�s�id Cumhachta� le linn Muirir Ospid�il a Bhaili�

Ceann de phrionsabail an dea-riarach�in is ea nach m�r cumhachta� a �s�id chun na cr�che �irithe ar ina leith a thugtar iad agus chuige sin amh�in. Is d�igh gur m�-�s�id a bheadh in aon �s�id eile a bhaintear as cumhachta�. Arda�odh an prionsabal sa ghear�n seo i gcoinne Bord Sl�inte an Oirthuaiscirt.
Ba bhaintreach an gear�na� agus bh� s� ina fosta� de chuid Bhord Sl�inte an Oirthuaiscirt (BSOT) tr�th. Bh� pinsean ceirde � �oc l�i ag an mBord. Thosaigh d�osp�id le BSOT maidir le muirir oispid�il neamh�octha; b’ionann m�id na muirear agus �120 agus a fear c�ile �agtha a thabhaigh iad. Lorg BSOT �oca�ocht � bhaintreach an �agaigh ach d�irt sise gur bhain an fiach le heast�t a fir c�ile �agtha agus gurbh � freagracht sheicead�ir� a uachta �. Chinn BSOT, ag f�achaint do mhainneachtain na baintr� comhoibri� (de r�ir mar a thuig siadsan an t-�bhar), gur r�as�nach an fiach a ghn�th� �na pinsean ceirde. D� bhr� sin, bhain BSOT �20 sa choic�s as a pinsean go dt� go raibh an fiach glanta. Rinneadh an beart sin gan toili� na baintr� a fh�il. Nuair a rinne s� ag�id d’inis BSOT di nach raibh s� ceart go mbeadh pinsean � �oc l�i ag an mBord fad a bh� an fiach seo gan �oc. Ina ch�ad fhreagra ar an ngear�n, d’inis an Bord dom gur mheas s� go raibh s� ag gn�omh� go r�as�nach sna himthosca go l�ir c� gur admhaigh s� nach raibh aon chumhacht reacht�il aige gn�omh� sa tsl� sin.
Ba � an t-�bhar imn� a bh� agam faoi seo n� nach ceart do BSOT a ionad, mar ph�-mh�istir phinsean na baintr�, a �s�id chun iachall a chur uirthi fiach a �oc sa ch�s gur fiach faoi dh�osp�id a bh� ann agus a bhain, i nd�ir�re, le tr�� p�irt�. Mheas m� gurbh ionann gn�omh an Bhoird agus m�-�s�id cumhachta agus nach ceart d� leas a bhaint as st�das na baintr� mar phinsin�ir de chuid BSOT - is ceart cib� socruithe bailithe fiach a �s�idtear i gcoitinne a �s�id sa ch�s seo freisin. Sa deireadh, ghlac BSOT leis nach bhf�adfa� a ghn�omh a chosaint agus d’ais�oc s� an �120 a asbhaineadh cheana f�in. Measaim gur prionsabal thar a bheith t�bhachtach � an prionsabal nach bhf�adfar cumhachta� a �s�id chun aon chr�che seachas an chr�och ar ina leith a tugadh iad. Caithfidh comhlachta� poibl� an cath� a sheachaint chun cumhachta�, a tugadh chun cr�che �irithe, a �s�id chun d�ile�il le fadhb a cheaptar at� ann i r�imse neamhghaolmhar.

C�sanna Roghnaithe & Saincheisteanna Ginear�lta - Bord Sl�inte an Deiscirt

Bord Sl�inte an Deiscirt
Idirdheal� in aghaidh L�n�na ag maireacht�il i bhfochair a ch�ile

Cialla�onn d�ile�il go neamhchlaon le daoine claonadh a sheachaint at� bunaithe, mar shampla, ar st�das p�sta. Tagann ceisteanna casta chun cinn f�s maidir leis an tsl� ina nd�ile�iltear le l�n�nacha ag maireacht�il i bhfochair a ch�ile i gc�s socruithe n�os fabhra� a bheith ar f�il do l�n�nacha p�sta. I roinnt de na c�sanna seo, is rud institi�ideach an d�ile�il neamhfhabhrach mar go bhfuil for�il ina leith sa reachta�ocht phr�omha agus nach bhfuil aon rogha ag comhlachta� poibl� ina leith. Sampla amh�in de seo is ea an tsl� ina nd�ile�iltear, chun cr�ocha c�nach, le daoine de l�n�nacha ag maireacht�il i bhfochair a ch�ile vis � vis l�n�nacha p�sta. I gc�sanna eile, �fach, lena n-�ir�tear an c�s a thuairisc�tear anseo th�os agus a bhaineann le Bord Sl�inte an Deiscirt (BSD), b�onn sol�bthacht ag comhlachta� poibl� claonadh �agothrom a sheachaint.

L�n�in a bh� sna gear�naithe agus bh� siad ag maireacht�il i bhfochair a ch�ile mar fhear ch�ile agus mar bhean ch�ile ach n� raibh siad p�sta lena ch�ile. Bh� gach pairtn�ir c�ilithe faoin Sc�im Fh�irdheontas do Chostas Druga� agus bh� leas � bhaint as an sc�im acu. Faoin Sc�im seo tugtar f�irdheontas i leith costas druga� agus c�gas i gc�s daoine nach bhfuil c�rta liachta n� leabhar tinnis fhadt�armaigh acu agus at� deimh-nithe mar dhaoine a bhfuil riocht leighis fadt�ar-mach
orthu lena mbaineann g� le druga� agus c�gais oideasaithe ar bhonn fadt�armach. Daoine at� c�ilithe i gcomhair na Sc�ime, n� �ocann siad ach an ch�ad �32 as a gcuid druga� agus c�gas oideasaithe in aon mh� ar leith. Sa ch�s seo
mheas BSD gurbh ionann na gear�naithe agus beirt dhuine shingile agus, d� bharr sin, bh� an ch�ad �32 sa mh� den airgead a bh� � chaitheamh ar dhruga� agus ar ch�gais dlite de gach duine d�obh (�64 san ioml�n). D� mba l�n�in ph�sta
iad sna c�ins� c�anna, n� bheadh orthu ach an ch�ad �32 sa mh� a �oc idir an bheirt acu. Mheas an l�n�in gurbh ionann � sin agus idirdheal� �agothrom i gcoinne daoine sna c�ins� ina raibh siadsan.

Nuair a rinne m� teagmh�il le BSD mheas s� go raibh an Sc�im � hoibri� aige de r�ir threoirl�nte na Roinne agus, d� bhr� sin, chuir siad mo chomhfhreagras chuig an Roinn Sl�inte agus Leana�. D’�agmais aon soil�iri� faoin �bhar sa
reachta�ocht sl�inte, ba � tuairim na Roinne n� go mbeadh s� r�as�nach cleachtas a ghlacadh d� bhfor�iltear i reachta�ocht leasa sh�isialaigh. Faoin dl� leasa sh�isialaigh, agus i gcomhair r�imse cr�och sonraithe, i gc�s daoine de l�n�in a mheastar a bheith ag maireacht�il i bhfochair a ch�ile d�ile�iltear leo sa tsl� cheannann ch�anna le l�n�in ph�sta. Ghlac an Roinn leis, chun cr�ocha na Sc�ime, gur ceart d�ile�il le daoine de l�n�in at� ag maireacht�il i bhfochair a ch�ile
mar a bheadh aonad teaghlaigh amh�in ann agus gur ceart, mar sin, nach mbeadh ach an ch�ad �32 sa mh� dlite d�obh i gc�s costas druga� agus c�gas na beirte le ch�ile. R�it�odh gear�n na l�n�na ar an mbonn sin. Fuair siad ais�oc �1,000
chun na costais bhreise a chl�dach a tabha�odh sa d� bhliain roimh an rial� nua. D’iarr m� ar an Roinn Sl�inte agus Leana� a chinnti� go gcuirf� an soil�iri� seo in i�l do gach bord sl�inte.

C�sanna Roghnaithe & Saincheisteanna Ginear�lta - Bord Sl�inte an Iarthair

Bord Sl�inte an Iarthair
Bot�n I gc�s Taifid Ospid�il

Le linn d�ile�il go cu� le daoine n� m�r, i measc nithe eile, taifid chu� a choime�d. D’fh�adfadh s� gur i gc�s cairteacha othar ospid�il is m� is f�idir dam�iste a dh�anamh m� bh�onn bot�n ann i mbainist�ocht taifead.

Rinne fear gear�n gur tharla s�, tar �is a mh�thair nach maireann a thabhairt isteach in Ospid�al Ginear�lta Chaisle�n an Bharraigh, gur tugadh c�ire�il di ar feadh tamaill ar bhonn taifead ospid�il a bhain le hothar eile. D� thoradh sin, agus d’ainneoin n�r dhiaib�iteach �, d�irt s� gur tugadh inslin agus moirf�n di. D�irt s� gur dhaingnigh altra d� go raibh moirf�n faighte aici. Mar thaca lena ch�s, d�irt s� gur thaispe�in cairt teochta a mh�thar nach maireann gur tugadh inslin agus moirf�n di. D�irt s� freisin n�r thuig an fhoireann liachta go raibh bot�n d�anta go dt� gur tharraing s� a n-aird air.

Ghlac Bord Sl�inte an Iarthair (BSI) leis gur chuir foireann na dtaifead liachta cairt othair mh�cheart ar f�il. Nuair a taispe�nadh go raibh bot�n d�anta, �fach, deir BSI go ndearnadh na taifid nua, a cuireadh ar an gcairt mh�cheart, a bhaint
di agus a aistri� chuig an gcairt cheart. � tharla gur tugadh amach taifead ospid�il m�cheart, d’iarr m� ar dhuine de m’fhoireann cuairt a thabhairt ar an Ospid�al chun an chairt �irithe a scr�d� agus chun scr�d� a dh�anamh ar an gc�ras aisghab-h�la taifead a bh� i bhfeidhm an tr�th sin. Ba l�ir gur tharla an bot�n mar gheall ar mhainneachtain cros-seice�il cheart a dh�anamh ar shonra� an othair nuair a bh� an chairt � haisghabh�il. San idirlinn, thug an tOspid�al isteach c�ras nua taifead r�omhairithe agus t� d�chas aige go gcuir-fidh s� seo deireadh leis an bhf�idearthacht go dtarl�idh earr�id� den s�rt c�anna amach anseo.

Bh� m� s�sta, de r�ir an scr�daithe, gur thacaigh an fhianaise a bh� ar f�il le dearcadh BSI n�r tugadh inslin n� moirf�n don othar d’ainneoin go raibh s� � c�ire�il i dtosach ar an mbonn gur dhi-aib�iteach � agus go ndearnadh faireach�n ar a leibh�il si�cra. Bh� m� s�sta freisin nach raibh aon fhianaise ann chun tac� leis an tuairim gur inis altra don ghear�na� go raibh inslin faighte ag a mh�thair.

Bh� a fhios agam go raibh an c�s imscr�daithe freisin ag Pr�omh-Oifigeach Liachta (POL) na Roinne Sl�inte agus Leana�. Fuair m� amach gurbh � tuairim an POL freisin nach raibh aon fhianaise ann gur tugadh inslin n� moirf�n don othar d’ainneoin an bhot�in a admha�odh i gc�s na cairte ospid�il.

Tuigim go raibh imn� mh�r ar an ngear�na� agus ar a theaghlach de thoradh bhot�n an Ospid�il. Bh� coimhlint dh�reach ann, �fach, idir leagan s’aigesean de na nithe a tharla agus leagan an Ospid�il. N�or thacaigh an fhianaise dhoicim�adach ar chomhaid an ospid�il le dearcadh an ghear�na�. N� bhfuair m� aon ch�is le bheith in amhras faoi fh�rinne thaifid an
ospid�il (is � sin le r� na taifid sin a crutha�odh tar �is teacht ar an mbot�n) n� lena chreidi�int gur cuireadh isteach orthu in aon sl�. Sna himthosca go l�ir, chinn m� nach bhf�adfainn tac� leis an ngear�n.

C�sanna Roghnaithe & Saincheisteanna Ginear�lta - Seirbh�s i nGaeilge

SEIRBH�S I nGAEILGE

Le linn 1998 fuair m� 15 ghear�n faoi mhain-neachtain seirbh�s a chur ar f�il i nGaeilge. Bh� na gear�in seo ar aon dul leis an gcine�l gear�in - a bhaineann le droch-sheirbh�s n� easpa seirbh�se i nGaeilge - at� � fh�il ag m’Oifig thar na blianta. I
dTuarasc�il Bhliant�il 1996, leag m� amach na deacrachta� a bhaineann leis na gear�in seo agus luaigh m� go raibh thbhreithni� � dh�anamh faoi mo chur chuige i dtaca leo. Is � an mh�r-dheacracht sa r�imse seo n�, c� go mbuna�tear an
Ghaeilge mar “phr�omhtheanga oifigi�il” le hAirteagal 8.1 den Bhunreacht, n�l aon rud sa dl� reacht�il chun �ifeacht hraitici�il a thabhairt don fhor�il bhunreacht�il sin.

B'� toradh an athbhreithnithe seo n� gur f�gadh sraith ceisteanna gan fhreagra in ionad sraith caighde�n soil�ir arbh cheart dom iarracht a dh�anamh go gcuirf� i bfeidhm iad. �ir�tear ar na ceisteanna sin ceisteanna measartha bun�sach ar n�s: an bhfuil oibleag�id ar an tseirbh�s phoibl� i gcoitinne seirbh�s a chur ar f�il don phobal i nGaeilge? an bhfuil aon oibleag�id ar leith ann maidir le seirbh�s i nGaeilge i gceantair Ghaeltachta? ag f�achaint do nithe ar n�s costais agus inni�lachta teanga, an ceart don tseirbh�s phoibl� d�ri� ar r�imse seirbh�s� riachtanacha a chur ar f�il i nGaeilge? De ghn�th n� bh�onn Ombudsman go r�mh�r faoi laincis� i gc�s nach mb�onn caighde�in seirbh�se leagtha amach i ndl� reacht�il; tig leis n� l�i cinneadh a dh�anamh de r�ir na comhthola at� ann ag am �irithe. Is � an deacracht maidir le seirbh�s i nGaeilge n� nach
bhfuil aon chomhthoil shoil�ir ann a bhf�adfainn iarracht a dh�anamh � a chur i bhfeidhm. De r�ir mo thaith� sa r�imse seo, is l�ir dom gur g� m�ni� feidhmeach a thabhairt d’fhor�lacha Airteagal 8.1 den Bhunreacht sa dl� reacht�il.

Mhol m� i dTuarasc�lacha Bliant�la roimhe seo gur mh�r an chabhair Acht Teanga a acht�. D’fh�adfa� an leibh�al seirbh�se a bheadh le cur ar f�il ag an tseirbh�s phoibl�, d�ibh sin a bheadh ag iarraidh gn� a dh�anamh i nGaeilge, a shonr� in Acht Teanga.

D� bhr� sin, cuirim f�ilte roimh thiomantas an Rialtais l�ithrigh (mar at� f�gartha ag an Aire St�it ag an Roinn Eala�on, Oidhreachta, Gaeltachta agus Oile�n) i leith Acht Comhionannais Teanga a acht� le linn a th�arma oifige. T� beart den s�rt sin de r�ir mholta� na Ch�ad Tuarasc�la maidir leis an nGaeilge �n gComhchoiste Oireachtais don Ghaeilge a foil-s�odh i m� Aibre�in 1997. T� s� r�ite ag an Aire St�it go mbeidh r�iteas soil�ir san Acht at� beartaithe i dtaca le cearta teanga an tsaor�naigh agus i dtaca le comhionannas cain-teoir� Gaeilge vis � vis cainteoir� B�arla; go leag-faidh
s� oibleag�id reacht�il ar gach Roinn agus ar gach comhlacht poibl� eile plean�il a dh�anamh i leith seirbh�s� a thabhairt i nGaeilge ag leibh�al is comhionann leis an leibh�al seirb-h�s� a thugtar i mB�arla; agus go nd�anfar socr� speisialta san Acht maidir le seirbh�s� poibl� a shol�thar i gceantair Ghaeltachta. De r�ir mar a thuigim an t-�bhar, samhla�tear don Aire go lean-faidh m’Oifigse de ghear�in ar leithligh faoi sheirbh�s i nGaeilge a imscr�d�.

Ceapadh socr� gaolmhar lena chur san �ireamh sa Bhille Ombudsman (Leas�) at� beartaithe. Leagann an togra amach na n�sanna imeachta riarach�in at� le lean�int ag comhlachta� poibl� d’fhonn a chinnti� go nd�ile�iltear le daoine go cu�, go cothrom, go neamhchlaon agus go pras. Sa chomhth�acs seo, d’�ireofa� go sainr�ite in “d�ile�il leis an bpobal” seirbh�s a chur ar f�il don phobal i nGaeilge. C� nach bhfuil an socr� sin d�rithe ar sheirbh�s i nGaeilge, agus air sin amh�in, rachadh s� cuid den bhealach chun an fol�s at� ann faoi l�thair a l�onadh maidir leis an riachtanas sa r�imse seo.

Cuirim f�ilte roimh an d� fhorbairt seo at� beartaithe. N� ceart aon mh�thuiscint a bheith ann i dtaobh mh�id an d�shl�in a bheidh le s�r� ag an tseirbh�s phoibl� chun an ceanglas maidir le comhionannas teanga a chomhl�onadh. D’fhonn
seirbh�s a chur ar f�il i nGaeilge, lena n-�ir�tear cumars�id � bh�al agus cumars�id i scr�bhinn de r�ir an chaighde�in ch�anna at� ar f�il i mB�arla, n� m�r ardleibh�al inni�lachta teanga a bheith ann. Faoi l�thair, is d�igh nach bhfuil an cumas
ag an gcuid is m� comhlachta� poibl� chun seirb-h�s inni�il a chur ar f�il i nGaeilge. Feictear domsa nach mbeidh foireann, a bhfuil an leibh�al riachtanach inni�lachta teanga acu, ag comhlach-ta� poibl� mura gcuirtear an ceanglas seo san
�ireamh ag c�im na hearca�ochta - rud nach bhfuil � dh�anamh le blianta fada. Ina theannta sin, n� m�r a fhiafra� an bhfuil �r gc�ras oideachais ag cur d�thain daoine ar f�il faoi l�thair a bhfuil oilteacht Ghaeilge acu le gur f�idir an leibh�al seirbh�se a shamhla�tear san Acht Comhionannais Teanga a shol�thar.

C� go bhfuil dearcadh dearfach agam i gc�na� i leith ceart teanga cainteoir� Gaeilge, d' fh�adfa� a cheapadh go bhfuil mo chuid tuairim� thuas r�d-hi�ltach. T� na tuairim� seo � nochtadh agam lena chinnti� go gcuirfear na deacrachta� go l�ir
at� romhainn san �ireamh san obair a ghabhann le cosaint a thabhairt do na cearta teanga sin.

Back to contents