• Tá Tú Anseo:
• Baile /
• Foilseacháin /
• Tuarascálacha Bhliantúil /
• Tuarascáil Bhliantúil an Ombudsman 2000

Tuarascáil Bhliantúil an Ombudsman 2000

Caibidil 2 - Ceisteanna a thagann chun solais i roinnt Gearan reatha

Ceisteanna a thagann chun solais i roinnt Gearán reatha

Ní mór dom tuairisciú don Dáil agus don Seanad gach bliain ar chomhlíonadh na bhfeidhmeanna atá agam. Agus mé á dhéanamh sin tuairiscím ar chásanna aonair inspéise nó ábhair imní agus aithním téamaí a eascraíonn uathu sin. Tugann mo Thuarascáil Bhliantúil deis chomh maith chun béim a chur ar theipeanna sa chóras atá aitheanta agam agus leighis mholta a chur ar aghaidh. Ó am go ham déanaim trácht ar chásanna a sheirbheálann chun mo dhlínse a shoiléiriú mar gur féidir leis sin a bheith tábhachtach ó thaobh gearán ionchasach de. Tugann mo Thuarascáil Bhliantúil deis chun féachaint siar ar an mbliain atá caite ach tugann sí deis chomh maith chun béim a chur ar cheisteanna imní leanúnaí a dtabharfar aird ar leith orthu le linn na bliana seo chugainn.

Sa chaibidil seo déileálaim leis na deacrachtaí ar leith a chothaítear le gearáin phleanála do m�oifig. Ina theannta sin, soiléirím mo dhlínse i dtaca le gearáin a scrúdú a bhaineann le fíneálacha áirithe. Déanaim trácht ansin ar an gcruatan a fhulaingíonn roinnt teaghlach le hiasachtaí úis aird údaráis áitiúil agus ar na hiarrachtaí atá déanta agam faoiseamh a thabhairt sna dála ar leith. Ar deireadh, aithním an méid a fheictear dom mar pholasaithe do-ghlactha a chuireann roinnt údarás áitiúil i bhfeidhm agus iad ag láimhsiú uiríoll a dhéantar leo thar ceann ball den phobal.

Gearáin faoi Phleanáil Údaráis Áitiúil

Tá borradh faoin bhfoirgníocht in Éirinn faoi láthair. Mar shampla, fuair údaráis áitiúla 41,924 iarratas pleanála i 1989. Faoi 1999 bhí sé sin ardaithe go 80,261 iarratas pleanála. Mar thoradh ar an mborradh tá méadú ar líon na ngearán pleanála a fhaightear i m�Oifig in éineacht le méadú ar an líon fiosruithe pleanála a dhéantar ó lá go lá a ndéileálann m�fhoireann leo thar an nguthán. Teorannaíonn mo chumhacht an ról atá agam i ngnóthaí pleanála do riaradh an phróisis pleanála ag údaráis áitiúla a scrúdú agus na dlíthe pleanála a chur i bhfeidhm i gcásanna nuair a tharlaíonn sárú pleanála. Ní féidir liom cinntí a cheistiú i dtaca le cead pleanála a cheadú nó a dhiúltú mar go soláthraíonn an Bord Pleanála meicníocht achomharc reachtúil neamhspleách i dtaca le cinntí pleanála.

I mo thuairimse tá roinnt fachtóirí ann arb iad is cúis le fuascailt shásúil gearán pleanála a bheith ag éirí níos deacra. Is éard atá sa tiomáint atá laistiar den bhrú eacnamaíoch agus polaitiúil ná go gcríochnófaí forbraíochtaí i bhfráma ama chomh gairid agus is féidir. I mo thuairim, tá dearmad á dhéanamh ar an bhfíor-dhrochthionchar is féidir a bheith ag forbraíocht foirgníochta ar dhaoine a chónaíonn i gcomharsanacht forbraíochtaí dá leithéidí. Féadfaidh forbraíochtaí tionsclaíocha nach rialaítear go docht aerthruailliú agus truailliú de dheasca torainn a chothú. Féadfaidh forbairtí neamhúdaraithe cúngrach ar phríobháideacht maoine in aice láimhe a chothú. Féadfaidh eastáit thionsclaíocha a fhágtar gan chríochnú blianta cur isteach agus ciaptha a chothú do chinn tí. Sna cásanna aonair atá feicthe agam dearbhaítear méid agus ilchineálacht na ndrochthionchar a thagann chun solais.

Chun na deacrachtaí os comhair daoine atá ag cur in aghaidh forbraíochtaí neamhúdaraithe, nó forbraíochtaí nach gcomhlíonann an cead pleanála, más fíor, a réiteach tá sé ag éirí róshoiléir go bhfuil cuid mhaith rannóg pleanála de chuid na n-údarás áitiúil gann i bhfoireann. Mar thoradh air sin, tá an bhéim á cur ar iarratais ar cheadanna pleanála a phróiseáil in áit í a chur ar sháruithe ceadanna pleanála a phóilíniú nó dul ar thóir forbróirí a bhfuil forbraíochtaí neamhúdaraithe déanta acu. Nuair atá sé soiléir go bhfuil sárú i ndiaidh tarlú nó go bhfuil forbraíocht neamhúdaraithe i bhfeidhm, braithim go bhfuil drogall sonrach ar thaobh na n-údarás áitiúil forbróirí a thabhairt chun cúirte. Is minice ná a mhalairt go nglactar cur chuige �ná cuirtear isteach orthu�, le forbróirí á spreagadh le cur isteach ar choinneáil chun go dtabharfaí sáruithe láithreacha chun rialtachta, in áit imeachtaí forfheidhmiúcháin a chur orthu. Cé go bhfuil rogha ag údaráis áitiúla maidir le himeachtaí forfheidhmiúcháin a ghlacadh i gcásanna aonair, dealraíonn sé dom go mbaintear leas as an rogha sin go han-mhinic ar thaobh an fhorbróra. Cothaíonn sé sin atmaisféar a spreagann forbróirí le leanúint de na dlíthe pleanála a shárú, go háirithe nuair atá comhlíonadh iomlán níos costasaí agus míchaoithiúil don fhorbróir. Ina theannta sin, baineann sé an bonn ó mhuinín an phobail sa phróiseas pleanála agus méadaíonn sé ciniceas an phobail agus an claonadh go dtugtar creidiúint do líomhaintí gan bhunús de mhorgthacht agus coinbhleachtaí leasa ar thaobh oifigeach poiblí agus ionadaithe an phobail.

Tá na heilimintí is bunúsaí de na seirbhísí a sholáthraíonn rannóga pleanála ag dul in olcas fiú. Insíonn an pobal dom nach bhfuil siad in ann teagmháil a dhéanamh leis an bhfoireann chun a ngearáin a phlé, go bhfuil an deacracht le cruinnithe a shocrú le hoifigigh phleanála ag dul i méid agus nach bhfuil litreacha á n-admháil ná á bhfreagairt. Is ábhar imní dom chomh maith é an mhoill mhór a bhíonn ann ar thaobh na n-údarás áitiúil ag soláthar tuairiscí do m�Oifig ar ghearáin phleanála. Is é mo mhórthuairim ná gur córas é atá ar tí titim as a chéile.

Déanann an tAcht Pleanála agus Forbartha, 2000, na hAchtanna Pleanála go léir roimhe a chomhdhlúthú agus a athbhreithniú agus tugann raon forálacha nua isteach, ina n-áirítear roinnt forálacha i réimse an fhorfheidhmiúcháin pleanála. Tá na forálacha sin á gcur i bhfeidhm thar am agus níl tionchar iomlán an Achta nua soiléir fós. Teastaíonn próiseas pleanála ónár ngeilleagar forásach a fheidhmíonn ina iomláine agus a aithníonn is a spreagann pleanáil chothromaithe agus chomhtháite, ar thaobh amháin, fad a léirítear meas ar chearta agus ar cháilíocht beatha daoine a chónaíonn láimh le forbraíochtaí nua. Ní tharlóidh sé sin le hathrú sa reachtaíocht amháin mura soláthraítear dóthain foirne agus acmhainní eile ar an talamh. Tá sé de rún agam monatóireacht ghéar a dhéanamh ar an réimse sin sa bhliain romhainn agus, más gá, béim a chur ar aon lochtanna córasacha a aithním sa phróiseas pleanála de réir mar a bhíonn lánfheidhm ag an reachtaíocht nua.

Dlínse an Ombudsman agus Fíneálacha áirithe

Ó am go ham faighim gearáin nach dtagann go soiléir faoi mo dhlínse. Tháinig ceisteanna dlínse chun solais le linn na bliana i dtaca le trí phíosa reachtaíochta ar leith. Ba í an chomhghné de na trí cinn díobh ná an bhféadfainn déileáil le fineálacha/ pionóis a ghearrann comhlachtaí atá laistigh de mo dhlínse. Bheartaigh mé ar chomhairle dlí ar an ngnó sin a fháil.

Bhain an chéad chás le cinneadh ón bPost triúr tionóntaí ar chreid sé nach raibh ceadúnais teilifíse acu a ionchúiseamh. Chuir an Post na cónaitheoirí ar an eolas go rabhthas chun gach duine díobh a ionchúiseamh go hachomair faoi Alt 77(b) den Acht Seirbhísí Poist agus Teileachumarsáide, 1983. D�áitigh an Post nár tháinig a ghníomhaíochtaí laistigh de scóip Alt 4(2) den Acht Ombudsman, 1980 agus �gur glacadh iad chun an dlí coiriúil a chur i bhfeidhm agus ní chun feidhm riaracháin a chomhlíonadh�. Faoi Alt 4(2) den Acht Ombudsman, 1980, ceadaítear dom gníomhaíochtaí riaracháin na gcomhlachtaí laistigh de mo théarmaí tagartha a imscrúdú.

Is í an chomhairle a fuair mé i dtaca leis an gcás seo ná go raibh an gnó laistigh de mo dhlínse agus, le comhoibriú an Phoist, táim ag dul ar aghaidh leis an ngearán a scrúdú.

Bhain an dara gearán le cinneadh ó Bhardas Átha Cliath fíneáil a ghearradh as sárú líomhanta ar Alt 3(1) den Acht um Thruailliú ó Bhruscar, 1997. Rinne an gearánaí an gnó a achomharc le Bardas Átha Cliath ach cuireadh in iúl dó nach ndéanfaí an fhíneáil a tharscaoileadh. Cuireadh ar an eolas é go gceadódh an Bardas síneadh ama dó chun an fhíneáil a íoc sula rachfaí i muinín an dlí leis an ngnó a réiteach.

Is é an cuspóir atá le fógraí pionóis sheasta (nó �spotfhíneálacha�) ná an costas agus an stró a ghabhann le himeachtaí cúirte a sheachaint i leith cionta atá réasúnta soiléir agus nach bhfuil chomh trom sin. Féadfaidh duine lena mbaineann fógra an �fíneáil� a íoc laistigh de 21 lá, as a stuaim féin, agus leis sin ionchúiseamh don chion líomhanta a sheachaint.
Ag eascairt ón dara cás, chinn mé chomh maith ar chomhairle dlí a lorg faoi mo dhlínse i dtaca le gearáin faoi �spotfhíneálacha� a ghearrann údaráis áitiúla faoin Acht um Thrácht ar Bhóithre, 1994, i leith cionta nach chomh tromchúiseach iad, mar shampla, cionta páirceála, agus i leith dioscaí bailí mótarchánach gan a bheith ar taispeáint. Tá an Garda Síochána liostaithe ar Chuid 11 den Chéad Sceideal den Acht Ombudsman, 1980, mar cheann de na comhlachtaí lasmuigh de mo théarmaí tagartha agus mar sin ní féidir liom gearáin a scrúdú i dtaca le fíneálacha a eisíonn na Gardaí.

Taobh amuigh den cheist an bhféadfaí na gníomhaíochtaí i gceist a mheas mar ghníomhaíochtaí riaracháin, bhí ar mo chomhairleoirí dlí Alt 5 (1)(a)(ii) den Acht Ombudsman, 1980, a chur san áireamh chomh maith, ina bhforáiltear nach féidir liom aon ghníomhaíocht a imscrúdú nuair atá ceart �achomhairc, tarchuir nó athbhreithnithe chun cúirte nó os comhair cúirte ...�.

Ba í an chomhairle dlí a fuair mé i dtaca leis an dara cás agus i dtaca leis na fíneálacha áirithe tráchta bóthair chomh maith ná go raibh na gníomhaíochtaí i gceist de chineál riaracháin agus ina theannta sin nach n-áireofaí a leithéid de chásanna laistigh de théarmaí an eisiaimh in Alt 5 (1)(a)(ii) den Acht Ombudsman, 1980.

Dá réir sin, chuaigh mé ar aghaidh leis an ngearán in aghaidh Bhardas Átha Cliath a scrúdú. Rinne an Bardas an fhíneáil a tharscaoileadh ina dhiaidh sin.

Iasachtaí Tithíochta Údaráis Áitiúil

Le roinnt gearán a fuair mé le linn na bliana cuireadh béim ar na deacrachtaí atá tagtha chun solais do theaghlaigh áirithe a bhfuil morgáistí úis aird údaráis áitiúil tógtha acu gan aon chosaint morgáiste. Cuireadh ráta úis de 12.5% i bhfeidhm ar roinnt iasachtaí ráta seasta údaráis áitiúil chun teach a cheannach go déanach sna 1970idí agus go luath sna 1980idí. Bhain an ráta úis le costas an mhaoinithe fadtéarma a bhí i réim ag an tráth sin agus bhí an ráta sin seasta do thréimhse iomlán na hiasachta. I roinnt cásanna cuireadh na hiasachtaí ar fáil ag rátaí beagán níos ísle ach bhí na rátaí a cuireadh i bhfeidhm i bhfad níos airde ná na rátaí úis atá i réim le blianta beaga anuas.

Ó Iúil 1986 i leith tá cosaint morgáiste i ndiaidh a bheith ina sainchuid d�iasachtaí údaráis áitiúil dá leithéidí. Agus gearán amháin á scrúdú agam fuair mé amach, nuair a tugadh isteach an riachtanas cosanta morgáiste i dtosach báire, nár bhain sé ach le hiasachtaí a tógadh ar 1 Iúil 1986 nó ina dhiaidh sin. Níor tugadh an rogha do dhaoine a thóg morgáistí údaráis áitiúil roimhe sin dul isteach sa scéim cosanta morgáiste ag an am agus níor cuireadh ar an eolas iad go raibh scéim dá leithéid á tabhairt isteach le haghaidh iarratasóirí nua. Mar thoradh air sin, ní bheadh an chuid is mó díobh i ndiaidh leas a bhaint as tairbhí féideartha na cosanta morgáiste agus níor cuireadh comhairle orthu a gcumhdach féin a lorg. Gan dabht, thar na blianta ghlac cuid mhaith díobh leis go mícheart go raibh cosaint morgáiste acu go dtí gur tháinig sé sin chun solais faoi chúinsí éigin a chuir orthu fiosruithe a dhéanamh leis an údarás áitiúil.

D�iarr mé ar an Roinn Comhshaoil agus Rialtais Áitiúil iarraidh ar údaráis áitiúla na morgáistithe go léir le hiasachtaí gan íoc a raibh a n-iasachtaí tógtha acu roimh 1 Iúil 1986 a chur ar an eolas nach raibh aon chosaint morgáiste acu mar chuid dá n-iasachtaí údaráis áitiúil agus comhairle a chur orthu a bhfiosruithe féin a dhéanamh faoi chosaint dá leithéid a fháil. Rinne an Roinn teagmháil leis na húdaráis áitiúla in am tráth. Creidim go bhfuil an líon teaghlach sa riocht sin réasúnta mór. Tá breis is 1000 morgáiste dá leithéid ag Comhairle Chontae an Chabháin agus tá 300, nach mór, ag Comhairle Chontae Loch Garman.

Mar thoradh ar thionchar airgeadais na rátaí arda úis in éineacht leis an easpa cosanta morgáiste tá iarmhairtí troma i ndiaidh a bheith ann i gcás roinnt teaghlach. I gcás amháin thóg lánúin iasacht údaráis áitiúil i 1981 de �9,000 (�11,427.64) le haisíoc thar 30 bliain. Tugadh an iasacht ag ráta úis sheasta de 12.5%. Ba é an méid a bhí gan íoc i Márta 2000 ná �7,306.99 (�9,277.96) agus is �96.29 (�122.26) a bhí sna haisíocaíochtaí míosúla. Fuair an fear céile bás i ndálaí tragóideacha i 1998 agus fágadh an bhaintreach le soláthar do bheirt pháistí óga. Ba é an t-ioncam a bhí aici ná �110 (�139.67) in aghaidh na seachtaine. Faoi dheireadh 2000 is �19,987 (�25,378.25) san iomlán a bhí sna híocaíochtaí. Thar thréimhse iomlán na hiasachta is �34,578 (�43,905) san iomlán a bheidh sna haisíocaíochtaí, méid ina n-áirítear ús de �25,578 (�32,477.36). Mar gur tógadh an iasacht i gceist roimh 1 Iúil 1986 níor áiríodh cosaint morgáiste ann agus níor thuig sí é sin go dtí go ndearna sí teagmháil lena húdarás áitiúil i ndiaidh bhás a fir céile.

I gcás eile thóg lánúin iasacht de �12,000 (�15,236.86) i 1985 le haisíoc thar 30 bliain. Tugadh an iasacht ag ráta úis sheasta de 12.0%. Buaileadh an fear céile go dona breoite i 1998 agus bhí air a phost a fhágáil. Go gairid i ndiaidh dá bhean chéile gearán a chur chuig m�Oifig cailleadh a fear céile. Fágadh an bhaintreach le ceithre páistí. Is �129 (�163.80) a bhí sna haisíocaíochtaí míosúla ar an iasacht. Thar thréimhse iomlán na hiasachta is �44,435 (�56,420.81) san iomlán a bheidh sna haisíocaíochtaí, méid ina n-áirítear ús de �32,435 (�41,183.95). Arís, níor thuig sí nach raibh aon chosaint morgáiste aici go dtí go ndearna sí teagmháil lena húdarás áitiúil.

Tá mé buartha go bhféadfadh sé go léiríonn na cásanna sin fadhb níos forleithne a imríonn tionchar ar chuid mhaith teaghlach eile agus atá cothaithe ag an teaglaim ar leith fachtóirí acu. Táim cinnte nach bhfuil an rogha ag cuid mhaith teaghlach le morgáistí údaráis áitiúil, mar atá ag sealbhóirí morgáiste eile, a morgáistí a thiontú trí aistriú chuig soláthraí eile morgáiste mar gheall ar a n-ioncam íseal nó éiginnte. Táim i ndiaidh scríobh chuig an Roinn ag tuairisciú mo thuairimí agus iarraidh uirthi cuimhneamh ar scéim faoisimh de chineál chun cúnamh a sholáthar d�fhíorchásanna cruatain. Ní mór athbhreithniú a dhéanamh ar scéimeanna go tréimhsiúil chun a fháil amach an bhfuil a gcuspóirí á mbaint amach. Ceapadh scéim na n-iasachtaí tithíochta údaráis áitiúil ó thús chun cabhrú leo sin nach mbeadh in ann iasachtaí a fháil ar an margadh tráchtála.

Diúltú na nÚdarás Áitiúil i dtaca le Comhfhreagras a Fhreagairt

Is í an chuisle a chothaíonn daonlathas beoga, sláintiúil agus lánfheidhmeach ná an saorshreabhadh eolais ó chomhlachtaí poiblí isteach san fhearann poiblí. Tá an dualgas ar chomhlachtaí poiblí a gcinntí a mhíniú agus eolas a thabhairt don phobal ar a gcearta agus a dteidlíochtaí. Is ceart go mbeadh gach saoránach in ann uiríll a dhéanamh go pearsanta, trí ionadaí poiblí, trí ghrúpa a bhfuil sé/sí mar bhall de e.g. cumann cónaitheoirí, nó le cúnamh tríú páirtí a roghnaíonn siad e.g. sagart, dochtúir, oibrí sóisialta, srl. Cuireann an reachtaíocht agus tionscnaimh na seirbhíse poiblí le déanaí bonn faoi na prionsabail sin ó roinnt dearcaí. Is iad na samplaí is soiléire ná an tAcht um Shaoráil Faisnéise, 1997, agus an Tionscnamh Bainistíochta Straitéisí (TBS) atá ag tosú dá leathadh ar fud na hearnála údaráis áitiúil. Gan dabht, i gcomhthéacs an phróisis TBS, tagraíonn foilseachán na Roinne Comhshaoil agus Rialtais Áitiúil Rialtas a Nuachóiriú - An Dúshlán roimh Rialtas Áitiúil don ghá le �craobhscaoileadh eolais réamhghníomhach do chustaiméirí�.

Déanann comhlachtaí poiblí a fhéachann le hoibriú in atmaisféar rúndachta, a sholáthraíonn eolas i bpáirt do shaoránaigh nó a chraobhscaoileann eolas ar bhonn roghnach, an bonn a bhaint ó na bunphrionsabail sin d�oscailteacht agus trédhearcacht. Is ábhar mór imní é má chuireann comhlacht poiblí constaicí in airde go comhfhiosach a sheirbheálann leis an saorshreabhadh eolais don phobal a chosc nó a bhacadh. Ach is é sin a d�aimsigh mé agus mé ag déileáil le roinnt gearán in aghaidh Chomhairle Chontae na Gaillimhe agus Chomhairle Chontae Liatroma. Táim i ndiaidh a bheith ag déileáil leis na cásanna aonair le tréimhse mhór ama agus tá curtha in iúl dom go bhféadfadh sé nach bhfuil an fhadhb teoranta don dá údarás áitiúil sin amháin. Ag cuimhneamh air sin, tá an gnó ardaithe agam leis an Roinn Comhshaoil agus Rialtais Áitiúil.

Tá polasaí curtha i bhfeidhm ag Comhairle Chontae Liatroma nach bhfreagraíonn sí ach d�uiríll ó bhaill tofa den Chomhairle agus ó ionadaithe tofa eile de thoghlach Shligigh/Liatroma nó ó Airí Rialtais agus Airí Stáit. Ba í éifeacht an pholasaí sin ná nach bhfreagródh sí d�uiríll, mar shampla, ó ghníomhaígh phobail nár toghadh i dtoghcháin na Comhairle, ó dhochtúirí, ó shagairt, srl. I ndiaidh na hidirghabhála uaim fuair an Chomhairle réidh leis an bpolasaí sin.

Tá polasaí curtha i bhfeidhm ag Comhairle Chontae na Gaillimhe nach bhfreagraíonn sí i bhfoirm scríbhinne ach do na huiríll sin a fhaightear ó bhaill tofa den Chomhairle nó ó bhaill den Oireachtas thar ceann daoine aonair nó grúpaí. Ba í éifeacht an pholasaí ná nach bhfreagródh an Chomhairle d�uiríll ó Choimisinéir Baile tofa agus Comhairleoir Contae ionchasach, ó thaobh istigh de Chontae na Gaillimhe, a bhí ag feidhmiú thar ceann a thoghthóirí agus eile. Is é mo mhórthuairim gur polasaí do-ghlactha é sin. Tugadh isteach go sainiúil é chun buntáiste éagórach a thabhairt do Chomhairleoirí tofa agus is mí-úsáid a bhaintear as an bpróiseas daonlathach é sa chaoi gur iarracht é iallach a chur ar thoghthóirí a n-uiríll a chainéalú trí na baill sin den Chomhairle/Oireachtas a bhfuil cumhacht acu cheana féin. Níl aon amhras orm ach gurb éard atá ar cheann de phríomhchuspóirí an pholasaí ná an iomaíocht ó dhaoine a d�fhéadfadh a bheith ina gComhairleoirí a laghdú. Tá an imní atá orm faoi sin curtha in iúl agam don Roinn agus don Chomhairle ach go nuige seo níl an polasaí curtha ar ceal ag an gComhairle. Táthar ag leanúint de mo scrúdú ar an gceist.

Back to contents